Les droits de patronage et un curé indiscipliné

Le droit de patronage, qu'est-ce que c'était ?
Une charte du printemps 1283 témoigne d'une action drastique antérieure de Jan van Edingen, évêque de Liège, à l'encontre de Willem van Born, curé de Geertruidenberg. L'évêque avait fait jeter le curé en prison en raison de désaccords entre lui et l'abbaye de Thorn, patronne de l'église de Geertruidenberg. Il existait une relation d'autorité entre le curé et l'évêque, mais aussi avec l'abbaye de Thorn dans le cadre de l'exercice par l'abbaye de ce que l'on appelle le droit de patronage. Il s'agit du droit de l'abbaye, en l'occurrence celle de Thorn, en tant que patronne, de faire une proposition (présentation) à l'évêque de Liège, pour la nomination d'un nouveau curé. Le droit de patronage générait des revenus pour l'abbaye dans laquelle l'église en question était incorporée.
Le pouvoir de l'évêque de nommer le curé était généralement exercé par l'archidiacre (administrateur d'une grande circonscription ecclésiastique) ou par un autre ecclésiastique de haut rang, après quoi, en ce qui concerne Thorn, l'installation était prise en charge par l'abbesse, ou ailleurs par le doyen (de campagne) dans son doyenné. En général, le candidat proposé était nommé. Le droit de patronage s'accompagnait du pouvoir de distribuer certaines dîmes attribuées à la paroisse ou au curé. Les dîmes étaient des impôts au profit du curé et de l'église paroissiale, généralement la dixième ou la onzième partie, du rendement des céréales et parfois du jeune bétail (agneaux, porcelets, poulains). Les sommes en jeu étaient donc considérables. Et l'attribution et la répartition de ces dîmes (voir par exemple les chartes n° 21 et 53) donnaient souvent lieu à des conflits, comme nous le verrons plus loin, et fait à ce titre l'objet du thème 7.
Incorporation
L'incorporation est mentionnée dans deux chartes du 10 octobre 1262, dans lesquelles l'abbesse Hildegonde annonce que l'évêque de Liège (Henri III de Gelre) a incorporé les églises de Baarle et de Gilze dans l'abbaye de Thorn (chartes n° 17 et 18). Nous y reviendrons plus loin.
Par la charte de juillet 1266, Hendrik, évêque d'Utrecht, a incorporé l'église de Kerk-Avezaath dans l'abbaye de Thorn afin d'augmenter les revenus de l'abbaye. Il y avait apparemment une raison à cela, car l'abbaye de Thorn connaissait alors une grande pauvreté et de graves dommages. Hendrik décrète que l'abbesse, qui a le droit de patronage sur l'église de Kerk-Avezaath, nommera un curé pour cette église dès que le poste sera vacant. Les chanoines et les religieux de Thorn utiliseront les revenus associés pour leur abbaye, à condition que l'église de Kerk-Avezaath ne soit pas lésée. L'évêque stipule également que le curé recevra des revenus suffisants et il développe ce point dans certaines dispositions (charte n° 24).
Exercice des droits de patronage
Voorbeelden van de uitoefening van het patronaatsrecht, treffen we aan in een tweetal oorkonden uit 1261. Bij de oorkonde van 10 juni verzoekt abdis Hildegonde meester Reinier, scholaster (hoofd van de kapittelschool) van Tongeren en waarnemer van bisschop Hendrik III van Luik, ervoor te zorgen dat de bisschop de schenking van het patronaatsrecht van de kerken van Gilze, Baarle en Geertruidenberg aan de abdij van Thorn goedkeurt (oorkonde nr. 15). Die goedkeuring wordt door de bisschop bij oorkonde van 2 augustus dat jaar verleend (oorkonde nr. 16). In het volgende thema (nr. 7) wordt kort aandacht geschonken aan de persoon van deze "meester Reinier". Bij de oorkonden van 10 oktober 1262 (nrs. 17 en 18) maakt Hildegonde van Thorn gebruik van haar patronaatsrecht door de aanstelling van pastoors in de kerken van Baarle en Gilze.
In de oorkonde betreffende de kerk van Baarle wordt gezegd dat de prebenden (inkomsten) van de kanunniken en religieuzen van Thorn dermate klein zijn dat dat zij zich daarmee totaal niet kunnen onderhouden, omdat de abdij met zware verliezen te maken zou hebben. De pastoor ontvangt een "toereikend beneficie (inkomen)" en de rest van de opbrengsten gaat naar de arme kanunniken en religieuzen te Thorn ter aanvulling van hun prebenden (oorkonde nr. 17). Drie dagen later bepaalt bisschop Hendrik III dat abdis Hildegonde, met goedkeuring van de andere leden van de abdij van Thorn, de pastoor van Baarle zal voordragen. Tevens stelt hij daarbij de inkomsten van de pastoor vast (oorkonde nr. 19). In mei 1270 hecht Engelbert van Isenburg, aartsdiaken van Luik, zijn goedkeuring aan deze oorkonde en voegt daar namens de bisschop nieuwe bepalingen inzake de inkomsten van de kerk van Baarle aan toe. De abdis en het convent van Thorn en Gozewijn, pastoor van Baarle, hechten hun goedkeuring aan het voorgaande en bezegelen die mede (oorkonde nr. 35).
La charte du 13 juillet 1287 montre que la nomination d'un curé s'accompagne de la détermination de la hauteur de ses revenus et règle la perception de la dîme. L'abbesse Guda de Rennenberg y accorde à Jan van Baexem, curé de Thorn, une quantité annuelle de seigle et d'avoine tant qu'il vivra. Ceci à condition qu'il approuve le prélèvement des deux tiers des dîmes novales (dîmes des terres nouvellement mises en valeur) en faveur de l'abbesse et du couvent dans les églises dont ils ont le droit de patronage (charte n° 54). Le sujet suivant (n° 7), qui décrit un conflit entre ce curé et l'abbesse, montre que cette condition n'est pas sans fondement.
Problèmes avec les seigneurs de Breda
Dans la charte du 10 octobre 1262 concernant l'église de Gilze, Hildegonde appose son sceau sur l'annonce que Reinier, au nom de l'évêque Henri et avec l'aide d'experts, a constaté lors de la visite de l'abbaye de Thorn que les seigneurs de Breda s'étaient appropriés illégalement les dîmes et les biens associés de l'église de Gilze. Depuis de nombreuses années, ces seigneurs s'étaient emparés par la force de ces droits et biens qui, selon le texte de la charte, appartenaient à l'abbaye de Thorn depuis des temps immémoriaux. Après l'intervention de l'évêque, ils ont été restitués à l'abbaye. Dans la charte, l'évêque confirme que ces droits sont la propriété de l'église de Gilze. Il confirme également, avec l'accord de l'abbesse, qu'elle a le pouvoir de nommer un curé à Gilze. En outre, l'évêque stipule que les chanoines et les dames de Thorn utiliseront les revenus pour l'entretien de l'abbaye de Thorn, à condition que ce ne soit pas aux dépens de l'église de Gilze. L'évêque décrète notamment que le curé de Gilze rende compte de ses droits à l'évêché, à l'archidiacre et aux diacres (charte n° 18).
Par la charte de mars 1300, Raas II de Gavere, seigneur de Liedekerke et de Breda, reconnaît que les seigneurs de Breda n'ont pas le droit de patronage sur l'église d'Etten et que le curé de Gilze y détient le droit de présentation et de collation (charte n° 73). On peut probablement y voir un prolongement de la lutte entre les seigneurs de Breda et l'abbaye de Thorn au sujet des droits de l'abbaye sur Gilze, comme le montre la charte d'octobre 1262 (n° 18). On peut également en conclure que le curé de Gilze dispose d'un droit de patronage dérivé, dans la mesure où il nomme le curé dans sa fonction à l'église d'Etten, une église filiale de Gilze.
Un évêque jette un curé en prison !
In de inleiding wezen we al kort op een heftig geschil tussen Willem van Born, pastoor van Geertruidenberg, en de abdis en het convent van Thorn. De bisschop van Luik, Jan van Edingen, had eerder pastoor Willem met de kerkelijke ban en andere straffen vervolgd. Omdat Willem "in verstoken gemoede" die vonnissen ruim een jaar niet had opgevolgd, had de bisschop hem in een kerker gevangen gezet. Dat had ertoe geleid dat Willem van gedachten was veranderd, zijn boosheid over die straffen had overwonnen en tot het inzicht was gekomen dat de schade van de ruzie met de geestelijken "noch voor God zelf noch voor christenen aangenaam is, noch nuttig voor hemzelf en abdis (Guda van Rennenberg, FT) en convent". In de oorkonde van 6 januari 1283 (er is ook een oorkonde hierover van maart 1283) verklaart pastoor Willem, op aanraden van enkele eerzame mannen en vrienden, af te zien van iedere wrok, actie of klacht die hij had, heeft of zou kunnen hebben tegen de abdis en het convent en hun mensen (oorkonden nrs. 48/49). Met een beroep op zijn trouw verklaart hij onder ede dat hij geen aanval of vijandigheid zal laten plaatshebben tegen abdis en convent vanwege de zaken die in het verleden waren gebeurd. Daarbij ziet Willem plechtig af "van iedere borgtocht of verplichting jegens hem en in naam van abdis en convent, bij welke overeenkomst dan ook, en in het bijzonder van de borgtocht door Hendrik, heer van Pietersheim, en Michael, heer van Rothem, ridders, voor het verkrijgen van ontslag van rechtsvervolging en voor alles wat terzelfder gelegenheid aan hem zou kunnen worden overgedragen of van nut zou zijn in de toekomst". De oorkonde bevat nog tal van andere maatregelen, waaronder het betalen van een boete en het vacant worden van de pastoorsfunctie als hij in strijd zou handelen met de overeenkomst. De borgen zullen, als hij andermaal zijn plichten verzaakt, in vrijwillige gijzeling gaan totdat de boete volledig is voldaan.
Par la charte du 17 mars 1283, Jean de Flandre, alors évêque de Liège, confirme les conditions, stipulations et peines contenues dans les chartes précédentes concernant le curé Guillaume de Born, mais se réserve expressément le droit de les modifier, compléter, réduire ou préciser si nécessaire jusqu'au 1er octobre prochain (fête de la Saint-Rémi) (charte n° 50). Ce dernier point montre peut-être que cet évêque ne lui faisait pas non plus entièrement confiance.
Epilogue
Uit de documenten is niet duidelijk wat de reden was van het heftige optreden door de bisschop(pen) van Luik. Maar uit andere soortgelijke kwesties (zie thema 7) kunnen we afleiden dat het te maken had met misbruik van rechten, waaronder de tienden, in dit geval door de pastoor van Geertruidenberg. Stelde de bisschop zich doorgaans terughoudend op bij de uitoefening van het patronaatsrecht, de handhaving van de daarmee verbonden zakelijke belangen kon aanleiding zijn tot krachtdadig optreden ter bewaring van de rechten van de 'patroon', zo hebben we hier gezien. Blijkbaar had Willem van Born al eerder borgen moeten stellen ter nakoming van verplichtingen en werd in de mogelijkheid daarvan in het 'vredesverdrag' opnieuw voorzien, wat ook niet duidt op veel vertrouwen.
partenaires
donateurs









